اوریپید نمایشنامه

نقد نمایشنامه مده‌آ

به این نقد امتیاز بدهید

مده‌آ – Medea

نویسنده: اوریپید – Euripides

نخستین نمایش: ۴۳۱ پیش از میلاد

نقد نمایشنامه مده‌آ

نقد نمایشنامه مده‌آ

مده‌آ که اغلب از آن به عنوان بزرگ ترین اثر اوریپید یاد می شود، مطالعه ای قدرتمند در باب فرآیند تبدیل شدن عشق به نفرت است. این نمایشنامه اگرچه یک تراژدی است، ولی با مفهومی که ارسطو از تراژدی ارائه داده بود تفاوت دارد. اما موفق می شود تاثیری فوق العاده بر روی مخاطب به جای بگذارد. این نمایشنامه هم چنین به خوبی نشان می دهد که اوریپید در نمایش رنج انسان، تا چه حد متفاوت از تراژدی نویس های هم عصر خود همچون سوفوکل و آیسخولوس عمل می کرد. در مده‌آ دیگر مخاطب نمی تواند از نمایشنامه از نظر روحی فاصله بگیرد و با خیال راحت ماجراهای آن را دنبال کند. برعکس، اوریپید در این جا تمام تلاشش را می کند که مده‌آ را به یک زن واقعی تبدیل کند. او عطش این زن برای انتقام گیری را به صریح ترین و بی پرده ترین شکل ممکن نمایش می دهد و تاثیرات آن را آشکار می کند. مخاطب نظاره گر این میل مخوف است و هیچ وقت با قطعیت نمی تواند مشخص کند که آیا خود اوریپید هم موافق این اتفاقات هست یا خیر. نویسنده تنها به صورت عینی این داستان را روایت می کند. به این ترتیب، ما به درکی از شخصیت مده‌آ می رسیم، ولی این که نویسنده دقیقا به دنبال چیست، مساله ای است که خود مخاطب باید تعیین کند. 

اولین بار که نمایشنامه اجرا شد، اوریپید تقریبا در دهه پنجاه زندگی خود بود. شخصی در این بازه سنی به خوبی می داند زندگی می تواند چه درد و رنجی بر سر یک شخص نازل کند. چیزی که مد نظر نویسنده بوده، جامعیت این رنج است. رنج، زندگی هر انسانی را تحت تاثیر خود قرار می دهد. نفرت در زندگی مده‌آ به حدی رسیده است که دیگر جایی برای سلطنت، قوانین، فرهنگ، عزت نفس و حتی عشق مادرانه باقی نمانده است. در مده‌آ، نویسنده یکی از جنبه های مهم رنج کشیدن را به نمایش می گذارد، این که کسی که رنج دیده است میل زیادی دارد که همین احساسات را در دل کسی که عامل این رنج هاست به وجود بیاورد. نویسنده به خوبی به ارتباط میان غم و نفرت پی برده است. گفته شده است که اوریپید همیشه خلوت نشین بوده و از مردم فاصله می گرفته است. می توان درک کرد که مردی همچون اوریپید که تا این حد نسبت به رنج های بشر حساس بوده است، باید هم از مردم فاصله گرفته باشد. 

به منظور نمایش دغدغه های خود، اوریپید به سراغ افسانه قدیمی جیسون و پشم زرین رفته است. او داستان را از جایی پی می گیرد که جیسون با کمک مده‌آ ماموریت خود را با موفقیت انجام می دهد. جیسون مده‌آ را با دو پسر کوچک تنها می گذارد و می رود تا با گلاوکه، شاهدخت یونان ازدواج کند. همان طور که ندیمه هم در تک گویی ابتدایی خود می گوید، مده‌آ کسی نیست که چنین خیانتی را نادیده بگیرد. در ابتدای نمایشنامه مده‌آ در غم و اندوه غرق شده است و حتی می خواهد خودش را بکشد، ولی ندیمه به خوبی می داند این زن تا چه حد می تواند بی رحم باشد. به همین دلیل نگران جان پسران مده‌آ ست. یکی از تهمیداتی که اوریپید در نمایشنامه به کار می برد این است که از یک سخنرانی یا بخش ابتدایی برای توضیح داستان های پس زمینه استفاده کرده و مخاطب را آماده مواجهه با نقطه اوج داستان می کند. 

مده‌آ یک شاهدخت و جادوگر بربر است که عادت کرده همه کارها را به روش خودش انجام دهد. علاوه بر این، از آن جا که او یک بربر است، دیگر نیازی به رعایت عذر و محدودیت های بقیه مردم نمی بیند. جیسون یک فرد یونانی، مطیع قانون، منطقی و حسابگر است. به همین دلیل به نظر می رسد نسبت به مده‌آ احساس سردی و بی تفاوتی می کند، آن هم مده‌آ که پر از غم و درد است. ولی این تنها ظاهر سطحی ماجراست. در طول داستان و با صراحتی مثال زدنی، اوریپید لایه های درونی تر این شخصیت ها را هم آشکار می کند. 

به عنوان زنی مصیبت دیده، مده‌آ چه هنگام عشق و چه هنگام نفرت، در تمام اقدامات احساسی خود جیسون را مورد نظر قرار می دهد. او وقتی عاشق جیسون است بدون هیچ تردیدی برادرش را به قتل می رساند و به پدر و کشورش خیانت می کند. او در هنگام نفرت داشتن از جیسون هم به همین اندازه نسبت به اخلاقیات بی تفاوت است. داستان بر روی تلاش او برای نقشه کشیدن و انتقام گیری و اجرای نهایی نقشه هایش تمرکز می کند. زمانی که مده‌آ اولین بار جلوی گروه همخوانان بر روی صحنه ظاهر می شود، تصویر زنی مظلوم را به نمایش می گذارد که مخاطب نسبت به آن احساس ناراحتی می کند. ولی در پایان نمایش، بعد از حمام خونی که او راه می اندازد، مخاطب این بار نسبت به او احساس وحشت می کند. 

قتل هایی که در نمایشنامه رخ می دهد، تفاوتی با قتل های دیگر تراژدی های کلاسیک ندارد. مده‌آ هیچ گاه نسبت به آن ها احساس پشیمانی نمی کند. همین احساسات سرد و بی روح اوست که قتل های او را وحشتناک جلوه می دهد. او به کرئون  کمک می کند تا برای کشتن او و دخترش گلاوکه فرصت داشته باشد. مده‌آ قصد کشتن جیسون را هم دارد، ولی وقتی متوجه می شود که ایگیوس، پادشاه آتن بسیار غصه بچه دار  نشدن را می خورد. تصمیم می گیرد که جیسون را برای همیشه بی فرزند، بی همسر و بی دوست کند. او کرئون و گلاوکه را به راحتی می کشد. در مورد قتل پسران خودش هم ابتدا کمی تردید می کند، ولی در نهایت بدون هیچ شفقتی آن ها را به قتل می رساند. مده‌آ استاد استفاده از جادوهای پلید، قاتلی بی رحم و هیولایی مهیب است. ولی اوریپید با مهارت خود موفق می شود چنین شخصیتی را برای مخاطب قابل درک و پذیرش کند. 

غم و اندوهی که گریبان گیر زندگی مده‌آ شده باعث شده که او هم یک ابر انسان و هم موجودی پایین تر از یک انسان باشد. زمانی که در صحنه های پایانی، اوریپید مده‌آ را سوار بر یک ارابه در حال فرار نشان می دهد، مخاطب پی به طبیعت خام مده‌آ می برد؛ به این که او یک انسان بربر، بی رحم، مخرب، قدرتمند و عاری از استانداردهای اخلاقی است. در نهایت، جیسون و مده‌آ در یک وزنه قرار می گیرند. هر دو بی یار و یاور و فرزند می مانند. هر دو بدون آسایش باید بقیه عمر خود را سر کنند و از درون خالی شده اند. با این تفاوت که این بار این جیسون است که نسبت به مده‌آ دچار نفرت شده است. 

این نمایش دارای سطوح مختلفی است. عوض شدن جایگاه ضد قهرمان (آنتاگونیسم) بین جیسون و مده‌آ را می توان معادل همان دشمنی در نظر گرفت که میان مرد و زن، عقل و احساس، تمدن و بربریت یا انسانیت و طبیعت وجود دارد. در هریک از این موارد، مده‌آ که شامل همان ویژگی های زن، احساسات، بربریت و نیروهای طبیعت می شود، توانایی غلبه و از میان برداشتن عناصر مردانه را دارد. نمایشنامه مده‌آ یک درام قوی، غم انگیز و وحشت آور است که به واسطه آن، اوریپید نوع نگاه خود به زندگی را عرضه می کند. 

منبع: ENotes

دیدگاهی بنویسید

اولین دیدگاه را شما بنویسید

avatar
wpDiscuz
آرشیو