نمک زمین – Salt of the Earth

کارگردان: هربرت جی. بیبرمن

نویسنده: مایکل ویلسن

بازیگران: روسائورا رولتاس، ویل گیر، دیوید ولف

سال: ۱۹۵۴

نمک زمین (هربرت جی. بیبرمن – ۱۹۵۴)

نمک زمین یکی از اولین فیلم‌­های تاریخ سینما است که فمینیسم را در بستر یک اجتماع به نمایش می­‌گذارد. فیلم هم­چنین به واسطه نگاه سیاسی خاص خود با دردسرهای زیادی مواجه شد و تازه چند دهه است که به دور از تمام جنجال­ها و حاشیه‌­ها، به علت ارزش هنری خود مورد توجه قرار می­‌گیرد.

فیلم که بر اساس داستانی واقعی ساخته شده، داستان اعتصاب طولانی گروهی از معدن‌­کاران شهر زینک­‌تاون ایالت نیومکزیکو است که چیزی در حدود یک سال به طول می‌­انجامد و با وجود انواع و اقسام کارشکنی­‌ها، سرانجام به نتیجه می‌­رسد.

در ابتدا به نظر می‌­رسد تنها با تلاش­‌های معدنچیان سروکار داریم، ولی فیلم که جلوتر می­‌رود، لایه­‌های پنهانی از این جامعه آشکار می‌­شود. زنان جامعه هم حقوق خود را می­‌خواهند (مهم­ترین آن­ها آب گرم لوله­‌کشی شده است)، اما مردان توجهی به آن­ها ندارند و مشکلات خود را در اولویت در نظر می­‌گیرند. مردان و زنان این جامعه در ابتدا جدا و منفصل از هم هستند. به تدریج با افزایش فشار و بروز مشکلات بیش­تر، آن­ها به هم نزدیک‌­تر می­‌شوند. این نزدیک­‌تر شدن برابر است با درکی بهتر از نیازهای یک‌­دیگر. به تدریج مردان معدنچی هم به عمق مشکلات زنان خود پی می­‌برند و متوجه می­‌شوند که صرف نظر از جایگاه و جنسیت، کیفیت زندگی هر فرد چیزی است که نباید به هیچ وجه نادیده گرفته شود.

این مساله به ویژه زمانی به اوج می­‌رسد که به علت قانون تفت – هارتلی (قانونی که فعالیت و قدرت اتحادیه­‌های کارگری را محدود می­‌کند)، ادامه اعتصاب توسط مردان غیرقانونی می­‌شود. زنان به جای آن­­ها اعتصاب را ادامه می­‌دهند و این بار این مردان هستند که وظیفه کارهای خانه و مواظبت از بچه‌­ها را برعهده دارند. به این ترتیب، هم مردان پی به وظائف سنگین همسران خود می­‌برند و هم زنان با شجاعت و دلاوری خود نشان می­‌دهند که چیزی کم از شوهران خود ندارند. به قول جان لنون: «مردم قدرت لازم برای هر کاری را دارند، تنها باید این قدرت را در آن­ها بیدار کنیم.» این ماجرای طولانی و پردردسر به نوعی مردان و زنان را به درکی تازه از خود، یک­دیگر، جامعه و دولت می­‌رساند. حتی اگر اعتصاب هم به نتیجه نرسد، آن­ها دیگر هرگز آن انسان­‌های سابق نخواهند بود.

هوشمندی فیلم در این است که شخصیت اصلی که برای این داستان انتخاب می­‌کند (اسپرانزا)، زنی است بسیار محافظه‌­­کار، خجالتی و بی‌­اعتماد به نفس. او خیلی دیرتر از بقیه زنان پی به اهمیت اعتراض و تلاش برای دستیابی به حقوق خود می‌­­برد. اسپرانزا در واقع با سه لایه سرکوب مواجه است و هنوز تحت سلطه آن­ها قرار دارد: دولت، جامعه بومی اطرافش، و شوهرش. او برای دستیابی به حقوق خود و تحقق بخشیدن به خواسته­‌هایش باید مسیری برعکس را طی کند. ابتدا شوهر، سپس معدنچیان و در نهایت دولت را با حقوق برحق خود آشنا کند. به این ترتیب، در اواخر فیلم که اسپرانزا رهبری اعتراضات را برعهده می­‌گیرد، با یک شخصیت قوی و پرداخت شده طرف هستیم که به زیبایی هم­دلی مخاطب را برمی‌­انگیزد.

همین نگاه تحسین برانگیز فیلم به قدرت اجتماع و اتحاد بود که دردسرهای زیادی برایش درست کرد. مجلس نمایندگان آمریکا نمک زمین را متهم به اشاعه تفکرات کمونیستی کرد و نویسنده، تهیه کننده و کارگردان آن در فهرست سیاه مشهور هالیوود قرار گرفتند. اف‌­بی‌­آی به تحقیق درباره منابع مالی فیلم پرداخت و نهاد نظامی سپاه آمریکا از مردم سراسر کشور خواست که فیلم را بایکوت کنند.

حتی در روند تولید فیلم هم کارشکنی‌­هایی صورت می­‌گرفت. ضدکمونیست­‌ها در صحنه فیلمبرداری تیراندازی می­‌کردند، گهگاهی هواپیمایی پر سروصدا از بالای محل فیلمبرداری عبور می­‌کرد و روسائورا رولتاس، بازیگر نقش اسپرانزا هم در یک مقطع به مکزیک دیپورت شد. فیلم به صورت مخفیانه تدوین شد و بعدا در یک کلبه چوبی در جایی نامعلوم در لس آنجلس نگه­داری شد.

با وجود این که منتقدان هم نمک زمین را به خاطر تفکرات کمونیستی چندان تحویل نگرفتند، ولی فیلم کم­‌کم جایگاه خود را پیدا کرد. هم داستان فیلم و هم ماجراهای پشت صحنه آن بعدا به منبع الهام اتحادیه­‌های کارگری، فمینیست­‌ها و مکزیکی­-آمریکایی­‌های زیادی تبدیل شد. از دهه ۱۹۶۰ به بعد بود که همین نهادها و گروه­‌ها بیش از پیش فیلم را مورد توجه قرار دادند و پای آن به مدرسه­‌های فیلمسازی هم باز شد. حتی یک کالج هم در شهر توسان ایالت آریزونا نام این فیلم را روی خود نهاده است و علاوه برنمایش همیشگی نمک زمین، هرساله سخنرانی­‌ها و همایش­‌های زیادی درباره اهمیت اتحادیه‌­ها و عدالت اقتصادی برگزار می­‌کند.

در سال ۱۹۹۳ بود که نوام چامسکی نمک زمین را به خاطر ترسیم درست تلاش و ماهیت اتحادیه­‌ها مورد تحسین قرار داد. مخصوصا به واسطه این­که فیلم اجتماعی از افراد گمنامی را به تصویر می­‌کشید که جایگاه اجتماعی و شهرت خاصی نداشتند. این هم یک نکته حاشیه­‌ای جالب دیگر در مورد این فیلم است که به سبک­ فیلم­‌های نئورئالیستی ایتالیایی، تنها پنج بازیگر حرفه­‌ای دارد و بقیه ستاره­‌های  آن نابازیگر و معدنچیان واقعی هستند.

نمک زمین طبیعتا به واسطه تمام این حاشیه­‌ها، جایگاهی در مراسم اسکار نداشت. اما در سال ۱۹۹۲ به خاطر «اهمیت فرهنگی، تاریخی و زیباشناسی»،  در فهرست ملی ثبت فیلم آمریکا قرار گرفت. هم­چنین موزه هنر مدرن نیویورک هم این فیلم را در آشیو خود دارد. 

سینا بحیرایی/ هفت صبح